Strefy zagrożenia wybuchem — ocena i klasyfikacja wg ATEX

„Czy w naszej instalacji trzeba robić klasyfikację stref wybuchowych, czy wystarczy ocena ryzyka pożarowego?” — to pytanie zadaje niemal każdy inwestor budujący instalację z gazami palnymi, rozpuszczalnikami albo pyłem organicznym. Odpowiedź jest jednoznaczna: jeśli w zakładzie może powstać atmosfera wybuchowa, klasyfikacja stref jest obowiązkowa i stanowi odrębny dokument od standardowej oceny zagrożenia pożarowego.

Podstawa prawna

Obowiązek wynika z dyrektywy 1999/92/WE, wdrożonej do polskiego porządku prawnego rozporządzeniem Ministra Gospodarki z 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931). W praktyce oznacza to, że pracodawca — nie projektant czy rzeczoznawca — jest formalnie odpowiedzialny za sporządzenie klasyfikacji i dokumentu zabezpieczenia, ale techniczne wykonanie tej pracy niemal zawsze zleca się na zewnątrz.

Sześć stref — dwa światy fizyczne

Dyrektywa 1999/92/WE dzieli przestrzenie zagrożone wybuchem na dwie rodziny: strefy dla gazów, par i mgieł (0, 1, 2) oraz strefy dla pyłów palnych (20, 21, 22). To rozróżnienie nie jest kosmetyczne — mechanizm powstawania atmosfery wybuchowej pyłu (zawiesina w powietrzu, opad, warstwa osiadła) różni się fizycznie od gazu, stąd osobne normy klasyfikacyjne.

Strefy gazowe

• Strefa 0 — atmosfera wybuchowa (mieszanina z powietrzem gazów, par lub mgieł) występuje stale, przez długie okresy albo często. W praktyce: wnętrze zbiornika z cieczą palną powyżej temperatury zapłonu.
• Strefa 1 — atmosfera wybuchowa może wystąpić sporadycznie w normalnych warunkach pracy, np. bezpośrednie otoczenie zaworu spustowego czy kołnierza instalacji.
• Strefa 2 — wystąpienie atmosfery wybuchowej jest mało prawdopodobne, a jeśli już nastąpi, utrzymuje się krótko — typowo peryferia instalacji, obszar wokół strefy 1.

Strefy pyłowe

• Strefa 20 — chmura palnego pyłu w powietrzu występuje stale, długo lub często — wnętrze silosu, cyklonu, filtra workowego.
• Strefa 21 — możliwe sporadyczne wystąpienie chmury pyłu w normalnej pracy — otoczenie punktu załadowczego, przesypu.
• Strefa 22 — mało prawdopodobne i krótkotrwałe wystąpienie — obszar dalszy od źródła emisji, gdzie liczy się raczej osiadły pył wtórnie unoszony.

Co to oznacza w praktyce: granice stref nie są umowne — wyznacza się je metodą obliczeniową (zasięg emisji, prędkość wentylacji, gęstość gazu względem powietrza), a nie „na oko”. Błędnie zaniżona strefa to dopuszczenie urządzenia nieodpowiedniej kategorii do miejsca, gdzie realnie występuje ryzyko zapłonu.

Normy klasyfikacyjne — PN-EN 60079-10-1 i -10-2

Klasyfikację techniczną wykonuje się wg PN-EN 60079-10-1 dla gazów, par i mgieł oraz PN-EN 60079-10-2 dla pyłów. Norma gazowa doczekała się edycji z 2021 r., która zmieniła metodykę w załącznikach dotyczących identyfikacji źródeł emisji, oceny skuteczności wentylacji i wyznaczania zasięgów stref — starsze klasyfikacje sporządzone metodą sprzed 2021 r. warto zweryfikować pod kątem aktualności założeń wentylacyjnych, zwłaszcza w instalacjach modernizowanych.

Kategoria urządzeń zależna od strefy

Wynik klasyfikacji strefy determinuje wprost, jakie urządzenia elektryczne i mechaniczne wolno w niej instalować:

• w strefie 0 lub 20 — wyłącznie urządzenia kategorii 1 (najwyższy poziom zabezpieczenia, dopuszczone do pracy w atmosferze obecnej stale),
• w strefie 1 lub 21 — urządzenia kategorii 1 lub 2,
• w strefie 2 lub 22 — urządzenia kategorii 1, 2 lub 3.

Co to oznacza w praktyce: zamontowanie urządzenia kategorii 3 (przeznaczonego do stref 2/22) w strefie 1 jest naruszeniem przepisów niezależnie od tego, czy urządzenie ma świadectwo Ex — kategoria musi odpowiadać strefie, nie na odwrót.

Dokument Zabezpieczenia Przed Wybuchem (DZPW)

Klasyfikacja stref to dopiero punkt wyjścia. Całość — identyfikację zagrożeń, wyniki klasyfikacji, dobór urządzeń, środki organizacyjne i techniczne ograniczające ryzyko — pracodawca musi zebrać w Dokumencie Zabezpieczenia Przed Wybuchem. Rozporządzenie z 2010 r. wymaga jego sporządzenia przed rozpoczęciem pracy w miejscu zagrożonym wybuchem oraz aktualizacji po każdej istotnej zmianie technologicznej, rozbudowie instalacji czy zmianie stosowanych substancji. W praktyce DZPW bez powiązanej, aktualnej klasyfikacji stref jest dokumentem pustym — nie da się ocenić adekwatności środków zabezpieczających bez wcześniej wyznaczonych granic stref.

Jak zlecić ocenę i klasyfikację stref

W ppoz-online.pl wykonujemy oceny zagrożenia wybuchem, klasyfikację stref wg PN-EN 60079-10-1/-10-2 oraz opracowanie DZPW dla instalacji przemysłowych na terenie całej Polski — pracujemy zdalnie, na podstawie dokumentacji technologicznej i wizji lokalnej. Zapraszamy do uzgodnień PPOŻ lub bezpośredniego kontaktu — skontaktuj się z nami, by bezpłatnie zweryfikować zakres prac dla Twojej instalacji.